Από την Ακαθίστη Βεκρή
Με αφετηρία τη μουσική και σταθερό σημείο αναφοράς την ελληνική παιδεία, η Ευγενία Μανωλίδου μιλά στο Politismos.net για τη σχέση των παιδιών με τα Αρχαία Ελληνικά, τις προκλήσεις της σύγχρονης εκπαίδευσης και την ανάγκη να αντιμετωπίσουμε τη γλώσσα μας ως ζωντανή παρακαταθήκη που αξίζει να περάσει στις επόμενες γενιές.
Η Ευγενία Μανωλίδου είναι συνθέτρια κλασικής μουσικής, διευθύντρια ορχήστρας και διευθύντρια σπουδών της Ελληνικής Αγωγής, με επίκεντρο τη διδασκαλία και τη διάδοση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα και σπούδασε μουσική σύνθεση και διεύθυνση ορχήστρας στη Juilliard School της Νέας Υόρκης, ενώ συνέχισε τις μουσικές της σπουδές στο Βασιλικό Ωδείο των Βρυξελλών. Η επαγγελματική της πορεία περιλαμβάνει τη σύνθεση μουσικών έργων, τη διεύθυνση ορχηστρών και τη συνεργασία με καλλιτέχνες και μουσικούς οργανισμούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Παράλληλα, ασχολήθηκε με την τηλεόραση, παρουσιάζοντας εκπομπές από το 2008 έως το 2010.
Από το 2017 διευθύνει τη Σχολή Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή», με στόχο την προσέγγιση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού από παιδιά και ενήλικες, μέσα από σύγχρονες διδακτικές πρακτικές που συνδυάζουν τη γλωσσική καλλιέργεια με την αφήγηση, τον διάλογο, τη μουσική και το θέατρο. Το έργο της εστιάζει ιδιαίτερα στην ενεργό συμμετοχή των μαθητών και στη σταδιακή εξοικείωσή τους με την κατανόηση και τη χρήση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
Έχει συγγράψει εκπαιδευτικά βιβλία για την αρχαία ελληνική γλώσσα, την ιστορία και τον πολιτισμό, ενώ έχει δημοσιεύσει άρθρα για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών στο διεθνές περιοδικό Journal of Classics Teaching του Cambridge University Press. Παράλληλα, συμμετέχει σε συνέδρια και εκπαιδευτικές δράσεις και επιδιώκει συνεργασίες με εκπαιδευτικούς και ακαδημαϊκούς φορείς στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Το 2020 ολοκλήρωσε προγράμματα επιμόρφωσης στη Διοίκηση της Εκπαίδευσης στο Harvard Graduate School of Education και στο Ψηφιακό Μάρκετινγκ στο Columbia Business School, διευρύνοντας τις γνώσεις της σε πεδία που συνδέονται με την εκπαιδευτική οργάνωση και την αξιοποίηση της τεχνολογίας.
Έχετε καθημερινή επαφή με παιδιά διαφορετικών ηλικιών. Τι βλέπετε σήμερα στα παιδιά που εμείς οι μεγάλοι είτε δεν καταλαβαίνουμε είτε αρνούμαστε να παραδεχτούμε;
Βλέπω πόσο πολύ χρειάζονται χρόνο και προσοχή, πόσο θέλουν να ακουστούν και πόση περιέργεια έχουν για τον κόσμο. Ο Αριστοτέλης αρχίζει το έργο του «Μετὰ τὰ φυσικά» με τη φράση «πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει», όλοι οι άνθρωποι επιθυμούν από τη φύση τους να γνωρίζουν. Αυτή την επιθυμία τη βλέπουμε καθημερινά στα παιδιά, στις ερωτήσεις τους, στην επιμονή τους να καταλάβουν πώς και γιατί συμβαίνει κάτι. Συχνά όμως βιαζόμαστε να τους απαντήσουμε, να τα διορθώσουμε ή να προχωρήσουμε στην επόμενη υποχρέωση.
Χρειάζεται να σταθούμε λίγο περισσότερο σε όσα μας λένε και να αναρωτηθούμε μήπως αυτό που ερμηνεύουμε ως αδιαφορία είναι μια δυσκολία να βρουν χώρο μέσα στον κόσμο που έχουμε οργανώσει γι’ αυτά.
Στην Ελληνική Αγωγή φέρνετε παιδιά σε επαφή με τα Αρχαία Ελληνικά από πολύ μικρή ηλικία. Τι μπορεί να κατανοήσει ένα μικρό παιδί από μια αρχαία γλώσσα που ένας έφηβος συχνά αντιμετωπίζει ως δύσκολη και απωθητική;
Μπορεί να κατανοήσει πολύ περισσότερα από όσα φανταζόμαστε, αρκεί να ξεκινήσουμε από όσα ανταποκρίνονται στην ηλικία του. Έναν χαιρετισμό, μια οδηγία, έναν μικρό διάλογο, μια ιστορία με πρόσωπα και πράξεις που μπορεί να παρακολουθήσει. Όταν λέμε «λαβὲ τὴν σφαῖραν» και του προσφέρουμε μια μπάλα, οι λέξεις αποκτούν αμέσως νόημα μέσα σε μια συγκεκριμένη πράξη. Στη μέθοδο «Ἑλληνίζειν» χτίζουμε σταδιακά αυτή την οικειότητα, με επαναλήψεις, αφηγήσεις και συμμετοχή. Το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει και να χρησιμοποιεί τη γλώσσα, ενώ παράλληλα προετοιμάζεται για τη συστηματικότερη μελέτη της γραμματικής.
Ένα παιδί που μεγαλώνει με κινητά τηλέφωνα, βίντεο λίγων δευτερολέπτων και Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί πραγματικά να γοητευτεί από τον Όμηρο, τον Αίσωπο ή τον Πλάτωνα; Ή μήπως το πρόβλημα δεν βρίσκεται στα παιδιά αλλά στον τρόπο με τον οποίο εμείς τους παρουσιάζουμε τη γνώση;
Βεβαίως μπορεί. Ο φόβος, η αδικία, η φιλία, ο νόστος, η επιθυμία δηλαδή να επιστρέψεις στο σπίτι σου εξακολουθούν να αφορούν ένα παιδί. Ο Πλάτων γράφει στην Πολιτεία «πρῶτον τοῖς παιδίοις μύθους λέγομεν», θυμίζοντάς μας πόσο νωρίς αρχίζει η αγωγή μέσα από τις ιστορίες. Στο συγκεκριμένο χωρίο τον απασχολεί ιδιαιτέρως η ευθύνη για όσα αφηγούμαστε στα παιδιά, επειδή αυτά συμβάλλουν στη διαπλασή τους. Αυτή η ευθύνη παραμένει και σήμερα. Χρειάζεται να επιλέξουμε μια ιστορία, να την αφηγηθούμε προσεκτικά και να αφήσουμε τα παιδιά να εκφράσουν τις απορίες τους. Η καλή αφήγηση μπορεί να κρατήσει την προσοχή τους και να τα οδηγήσει σε ερωτήματα πολύ πιο απαιτητικά από όσα περιμένουμε.
Υπάρχει ένα παράδοξο. Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός μελετάται στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου, ενώ στην Ελλάδα αρκετά παιδιά μεγαλώνουν θεωρώντας τα Αρχαία Ελληνικά ένα δύσκολο και ανεπιθύμητο μάθημα. Πού έχουμε αποτύχει;
Συχνά ζητούμε από τα παιδιά να καταβάλουν μεγάλη προσπάθεια πριν προλάβουν να καταλάβουν τι μπορούν να κερδίσουν από αυτή. Μαθαίνουν γραμματικούς τύπους και κανόνες, ενώ η πρώτη ανάγνωσης ενός κατάλληλου για την ηλικία τους κειμένου που τους λέει κάτι που τους αφορά, αργεί να έρθει. Έτσι η γλώσσα συνδέεται εύκολα με την εξέταση και τη δυσκολία. Η γραμματική χρειάζεται να συνοδεύεται από κείμενα προσιτά, ενδιαφέροντα και κατάλληλα για το επίπεδο του μαθητή, ώστε εκείνος να βλέπει πού τον οδηγεί η μελέτη του. Και βεβαίως οφείλουμε να αναγνωρίζουμε την προσπάθεια πολλών φιλολόγων που αναζητούν καθημερινά τρόπους να δημιουργήσουν αυτή τη σχέση μέσα στην τάξη.
Αν μπορούσατε να αλλάξετε ένα μόνο πράγμα στον τρόπο με τον οποίο διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά στο ελληνικό σχολείο, ποιο θα ήταν;
Θα ξεκινούσα από την κατανόηση. Ο μαθητής να ακούει τη γλώσσα, να διαβάζει απλές φράσεις, να απαντά σε ερωτήσεις και να συμμετέχει σε μικρούς διαλόγους, με τη γραμματική να τον βοηθά σταδιακά να καταλάβει πώς λειτουργούν όσα χρησιμοποιεί.
Αυτό εννοούμε όταν μιλάμε για ενεργό διδασκαλία: ο μαθητής εργάζεται χρησιμοποιώντας την ίδια τη γλώσσα και αποκτά βαθμιαία την ικανότητα να προσεγγίζει τα κείμενα. Μια σύντομη ιστορία μπορεί να διαβαστεί, να συζητηθεί και να αποδοθεί με ρόλους, ώστε οι λέξεις και οι γραμματικοί τύποι να συναντώνται πολλές φορές μέσα σε κατανοητά συμφραζόμενα.
Έχουν ακουστεί απόψεις ότι η εκμάθηση της αρχαίας μορφής της γλώσσας μας είναι υπερβολικά απαιτητική για τους περισσότερους μαθητές. Πριν καταλήξουμε όμως ποια παιδιά μπορούν να τη μάθουν, χρειάζεται να εξετάσουμε με ποιον τρόπο τούς δώσαμε την ευκαιρία να τη γνωρίσουν.
Η χαρά της κατανόησης έστω μιας απλής φράσης από ένα πρωτότυπο κείμενο αξίζει να προσφέρεται σε όσο το δυνατόν περισσότερα παιδιά.
Στην προσπάθεια να γίνουν τα Αρχαία Ελληνικά πιο ελκυστικά χρησιμοποιείτε παιχνίδι, θέατρο, μουσική, αφήγηση και σύγχρονη τεχνολογία. Πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στο να κάνουμε τη γνώση προσιτή και στο να την απλοποιούμε τόσο ώστε να χάνει το βάθος της;
Το όριο το καθορίζει ο διδακτικός σκοπός και η ακρίβεια με την οποία εργαζόμαστε. Χρειάζεται όμως να θυμόμαστε ότι η αρχαία γραμματεία περιλαμβάνει κείμενα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, με διαφορετικές απαιτήσεις και επιδιώξεις. Ένας διάλογος από το έργο Θεῶν Διάλογοι του Λουκιανού ή μια μυθολογική αφήγηση από τη Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου μπορεί να διαβαστεί ευχάριστα από τα παιδιά, χωρίς να απαιτεί τη φιλοσοφική επεξεργασία ενός πλατωνικού διαλόγου ή την εξέταση των ηθικών διλημμάτων της Αντιγόνης. Ακόμη και ένας σύντομος μύθος του Αισώπου μπορεί να γεννήσει μια απαιτητική συζήτηση για τη δικαιοσύνη, τη δύναμη ή την ανθρώπινη συμπεριφορά.
Έχουμε επομένως τη δυνατότητα να επιλέγουμε κείμενα κατάλληλα για κάθε ηλικία και να προχωρούμε σταδιακά. Όταν ένα παιδί υποδύεται ένα πρόσωπο από μια ιστορία, χρειάζεται να καταλάβει τι λέει, σε ποιον απευθύνεται και τι επιδιώκει. Η μουσική μπορεί να βοηθήσει στην απομνημόνευση στίχων
και μια εικόνα στην κατανόηση μιας άγνωστης λέξης. Το ζητούμενο είναι κάθε δραστηριότητα να στηρίζει τη γλωσσική πρόοδο του παιδιού και να το προετοιμάζει για απαιτητικότερα αναγνώσματα, με σεβασμό στο περιεχόμενο και στη γλώσσα των κειμένων.
Σε μια εποχή Τεχνητής Νοημοσύνης, όπου ένα παιδί μπορεί να πάρει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα την απάντηση σχεδόν σε οποιαδήποτε ερώτηση, μήπως πρέπει να αλλάξουμε ριζικά το τι θεωρούμε γνώση; Τι αξίζει πλέον να μαθαίνει ένα παιδί και τι πρέπει κυρίως να μάθει να κάνει με όσα γνωρίζει;
Χρειάζεται να μάθει να εξετάζει μια απάντηση: από πού προέρχεται, σε τι στηρίζεται, αν συμφωνεί με όσα ήδη γνωρίζει και τι χρειάζεται περαιτέρω έλεγχο. Αυτό προϋποθέτει γνώσεις, λεξιλόγιο, προσεκτική ανάγνωση και εξάσκηση στον συλλογισμό. Ένα παιδί που δυσκολεύεται να καταλάβει ένα κείμενο θα δυσκολευτεί και να κρίνει μια απάντηση που του δίνει η Τεχνητή Νοημοσύνη. Γι’ αυτό θεωρώ ακόμη πιο σημαντική τη γλωσσική καλλιέργεια. Να μπορεί να διατυπώσει με σαφήνεια μια ερώτηση, να εξηγήσει τη σκέψη του και να αναλάβει την ευθύνη όσων γράφει, όποια εργαλεία και αν χρησιμοποιεί.
Αν σας έδιναν τη δυνατότητα να αλλάξετε μόνο τρία πράγματα στην ελληνική εκπαίδευση και σας έλεγαν ότι για τα επόμενα δέκα χρόνια δεν μπορείτε να αλλάξετε τίποτε άλλο, ποιες θα ήταν οι επιλογές σας;
Θα σας απαντήσω όπως θα απαντούσα αν μου ζητούσε κάποιος τη γνώμη μου, με βάση την καθημερινή μου ενασχόληση με την εκπαίδευση τα τελευταία δέκα χρόνια. Θα πρότεινα πρώτα την ανανέωση των μεθόδων διδασκαλίας σε πολλά μαθήματα, με σταθερή επιμόρφωση και υποστήριξη των εκπαιδευτικών. Χρειάζεται να τους εξασφαλίζονται ο χρόνος και οι δυνατότητες να ενημερώνονται για την εκπαιδευτική έρευνα, να γνωρίζουν πώς εργάζονται συνάδελφοί τους σε άλλα εκπαιδευτικά συστήματα και να δοκιμάζουν στην τάξη προσεγγίσεις κατάλληλες για τους μαθητές τους. Αυτή η ενημέρωση πρέπει να αποτελεί οργανωμένο μέρος της επαγγελματικής τους ζωής, με ευθύνη και φροντίδα της Πολιτείας.
Έπειτα, θα πρότεινα την αναδιοργάνωση της ύλης, ώστε να υπάρχει περισσότερος χρόνος για ανάγνωση, κατανόηση, γραφή και συζήτηση, που αποτελούν θεμέλια της μάθησης σε όλα τα μαθήματα. Και τρίτον, την επανεξέταση του τρόπου αξιολόγησης, με μεγαλύτερη βαρύτητα στην τεκμηριωμένη σκέψη, στην εφαρμογή της γνώσης και στην πρόοδο κάθε μαθητή
Οι τρεις αυτές προτάσεις συνδέονται στενά, γιατί ο τρόπος με τον οποίο εξετάζουμε τα παιδιά επηρεάζει καθοριστικά και τον τρόπο με τον οποίο τα διδάσκουμε.
Η Ελληνική Αγωγή έχει στραφεί και στα παιδιά της Ομογένειας. Μπορούν τα Αρχαία Ελληνικά να λειτουργήσουν ως γέφυρα επανασύνδεσης ενός παιδιού τρίτης ή τέταρτης γενιάς με την Ελλάδα ή υπάρχει ο κίνδυνος να του παρουσιάζουμε μια χώρα που υπάρχει περισσότερο στο παρελθόν παρά στο παρόν;
Τα Αρχαία Ελληνικά μπορούν να βοηθήσουν ένα παιδί της Ομογένειας να κατανοήσει καλύτερα και να χρησιμοποιεί με μεγαλύτερη ακρίβεια τα Νέα Ελληνικά, καθώς αναγνωρίζει τη σημασία των λέξεων, τις συγγένειές τους και τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται. Παράλληλα, η ετυμολογία το βοηθά να ανακαλύψει την ελληνική προέλευση πολλών αγγλικών λέξεων που χρησιμοποιεί καθημερινά συνδέοντας τις δύο γλώσσες που γνωρίζει. Η μυθολογία εξάπτει το ενδιαφέρον και τη φαντασία του, με περιπέτειες, πρόσωπα και διλήμματα που γεννούν ερωτήσεις και το παρακινούν να διαβάσει περισσότερο. Όλα αυτά μπορούν να καλλιεργήσουν την επιθυμία να γνωρίσει καλύτερα την Ελλάδα, αρκεί να συνοδεύονται από επαφή με τη σημερινή ζωή της, με βιβλία, μουσική, ανθρώπους και συνομηλίκους του. Έτσι η σχέση με την καταγωγή του αποκτά προσωπικό περιεχόμενο και λόγους για να συνεχιστεί.
Πολλές φορές στην Ελλάδα θεωρούμε ότι επειδή είμαστε οι φυσικοί κληρονόμοι της αρχαίας ελληνικής γλώσσας έχουμε και μια αυτονόητη πρωτοκαθεδρία στη μελέτη και στη διάδοσή της. Οι διεθνείς επαφές σας σάς έκαναν ποτέ να αμφισβητήσετε αυτή τη βεβαιότητα;
Η γνώση των Νέων Ελληνικών μάς δίνει ένα πραγματικό προβάδισμα στην προσέγγιση της αρχαίας μορφής της γλώσσας μας, χάρη στο λεξιλόγιο και στις γλωσσικές δομές που ήδη γνωρίζουμε. Θα περίμενε λοιπόν κανείς η Ελλάδα να πρωτοστατεί στη μελέτη και στη διδασκαλία της και οι εκπαιδευτικοί του εξωτερικού να στρέφονται σε εμάς για επιμόρφωση, διδακτικό υλικό και επιστημονική συνεργασία.
Στις διεθνείς επαφές μου διαπιστώνω πόση εργασία αφιερώνουν άνθρωποι που ξεκινούν χωρίς αυτή τη γλωσσική βάση, ενώ στη χώρα μας η φροντίδα για τη διδασκαλία και τη διάδοση της αρχαίας ελληνικής παραμένει δυσανάλογα περιορισμένη σε σχέση με τις δυνατότητες και την ευθύνη μας. Υπάρχουν αξιόλογοι επιστήμονες και αφοσιωμένοι εκπαιδευτικοί, αλλά η προσπάθειά τους χρειάζεται ευρύτερη θεσμική στήριξη και συνέχεια. Η πρωτοκαθεδρία που επικαλούμαστε προϋποθέτει έργο ανάλογο της κληρονομιάς μας. Το γλωσσικό προβάδισμα που διαθέτουμε μάς καθιστά περισσότερο υπόλογους για όσα αφήνουμε αναξιοποίητα.
Υπάρχει κάτι στη μέθοδο της Ελληνικής Αγωγής που βλέπετε πλέον να προκαλεί το ενδιαφέρον ξένων εκπαιδευτικών και ακαδημαϊκών και θα μπορούσε να αποτελέσει μια ελληνική εκπαιδευτική πρόταση προς το εξωτερικό;
Το ενδιαφέρον συχνά έρχεται μετά την πρώτη έκπληξη, όταν βλέπουν τόσο μικρά παιδιά να επαναλαμβάνουν με φυσικότητα και να καταλαβαίνουν ομηρικές φράσεις, όπως «εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης» και «αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν». Η έκπληξη και ο θαυμασμός τούς οδηγούν να ρωτήσουν πώς διδάσκονται τα παιδιά, πώς προετοιμάζεται το μάθημα και με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να εργαστούν ανάλογα στα δικά τους εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Εκεί μπορούμε να συνεισφέρουμε τη δουλειά που έχουμε κάνει στη διδασκαλία, με τα πρωτότυπα κείμενα, τους διαλόγους, τη μουσική και το θέατρο, καθώς και το υλικό που επεξεργαζόμαστε παρατηρώντας καθημερινά την ανταπόκρισή τους. Για να αποτελέσει αυτή η μέθοδος μια ελληνική εκπαιδευτική πρόταση προς το εξωτερικό, χρειάζεται να μπορεί και ένας άλλος εκπαιδευτικός να την εφαρμόσει, με σαφείς οδηγίες, επιμόρφωση και υποστήριξη. Να ξεκινήσει με σύντομους διαλόγους και κατάλληλα προετοιμασμένες δραστηριότητες και να προχωρεί σταδιακά, διευρύνοντας παράλληλα τις δικές του γνώσεις.
Πιστεύετε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να αναπτύξει μια ουσιαστική μορφή εκπαιδευτικής και πολιτιστικής διπλωματίας με επίκεντρο την ελληνική γλώσσα, τη φιλοσοφία και τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό; Και γιατί δεν το έχουμε καταφέρει μέχρι σήμερα στον βαθμό που θα μπορούσαμε;
Υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες, ιδιαιτέρως όταν το ενδιαφέρον για τον ελληνικό πολιτισμό συναντά οργανωμένα εκπαιδευτικά προγράμματα. Ένας δάσκαλος που έρχεται στην Ελλάδα, μελετά, παρακολουθεί μαθήματα και επιστρέφει στο σχολείο του με υλικό και συνεργάτες μπορεί να διατηρήσει αυτή τη σχέση για πολλά χρόνια. Έχουν γίνει αξιόλογες προσπάθειες, αλλά χρειάζονται μεγαλύτερη συνέχεια και συντονισμό. Μια τέτοια πολιτική απαιτεί μακρόχρονη δέσμευση, ανθρώπους που γνωρίζουν τις ανάγκες των σχολείων του εξωτερικού και προγράμματα των οποίων η ποιότητα θα ενθαρρύνει τη σταθερή συμμετοχή.
Και αν σε δέκα χρόνια η Ελληνική Αγωγή έχει πετύχει τον πιο φιλόδοξο διεθνή στόχο της, τι θα έχει δημιουργηθεί που σήμερα ακόμη δεν υπάρχει;
Θα ήθελα να έχουμε συμβάλει στην αλλαγή της μεθόδου διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Να διδάσκονται με ενεργό συμμετοχή των μαθητών, με ακρόαση, ανάγνωση, διάλογο και σταδιακή κατανόηση της γλώσσας, ώστε η γραμματική και το συντακτικό να συνδέονται με κείμενα που τα παιδιά μπορούν να καταλάβουν. Πρόκειται για μια προσπάθεια που απαιτεί συνεργασία πολλών εκπαιδευτικών και ερευνητών, επιμόρφωση και κατάλληλα βιβλία. Αν σε δέκα χρόνια αυτή η μέθοδος εφαρμόζεται σε περισσότερα σχολεία και τα παιδιά χαίρονται να μαθαίνουν Αρχαία Ελληνικά, θα έχουμε πετύχει κάτι για το οποίο αξίζει να εργαζόμαστε από σήμερα.
Πίσω από όλα αυτά υπάρχει και μια προσωπική διαδρομή. Μουσική, τηλεόραση, εκπαίδευση, οικογένεια. Αισθάνεστε ότι αυτές είναι διαφορετικές ζωές ή ότι υπάρχει ένα νήμα που τις συνδέει όλες;
Αισθάνομαι τη συνέχεια, παρότι κάθε περίοδος είχε διαφορετικές απαιτήσεις. Η μουσική με έμαθε να προετοιμάζομαι, να ακούω και να εργάζομαι με ανθρώπους που συνεισφέρουν ο καθένας με τον δικό του τρόπο. Η δημόσια ζωή με έκανε περισσότερο προσεκτική απέναντι στον λόγο και στις συνέπειές του. Η οικογένεια με βοηθά καθημερινά να επανεξετάζω τις προτεραιότητές μου και να καταλαβαίνω καλύτερα τις ανάγκες των άλλων. Πολλά από αυτά συναντιούνται σήμερα στην εκπαίδευση, όπου η γνώση χρειάζεται υπομονή, συνεργασία και την ικανότητα να επικοινωνήσεις με έναν άνθρωπο διαφορετικό από εσένα.
Είστε μητέρα τεσσάρων παιδιών και ταυτόχρονα μια γυναίκα με έντονη επαγγελματική και δημόσια ζωή. Πιστεύετε ότι η περίφημη ισορροπία ανάμεσα στη μητρότητα και την καριέρα υπάρχει πραγματικά ή είναι ένας ακόμη μη ρεαλιστικός στόχος που επιβάλλουμε στις γυναίκες;
Η καθημερινότητα απαιτεί διαρκείς επιλογές, επειδή οι ανάγκες αλλάζουν. Ένα παιδί μπορεί σε μια συγκεκριμένη περίοδο να χρειάζεται πολύ περισσότερο την παρουσία σου, ενώ κάποια άλλη στιγμή η δουλειά απαιτεί αυξημένη προσοχή. Προσπαθώ να καταλαβαίνω τι προέχει και να οργανώνομαι ανάλογα. Έχει επίσης μεγάλη σημασία η βοήθεια που δέχεσαι και η συνεργασία μέσα στην οικογένεια. Η εικόνα μιας γυναίκας που προλαβαίνει τα πάντα, σε κάθε περίοδο της ζωής της, δημιουργεί προσδοκίες δύσκολες για οποιονδήποτε άνθρωπο. Χρειάζεται περισσότερη ειλικρίνεια για τον χρόνο και την υποστήριξη που απαιτούν όλα αυτά.
Τι σας έμαθαν τα παιδιά σας για τον χαρακτήρα σας που δεν μπόρεσαν να σας διδάξουν ούτε η μουσική, ούτε η επαγγελματική επιτυχία, ούτε η δημόσια ζωή;
Μου έμαθαν πόσο χρειάζεται να ακούω πριν θεωρήσω ότι έχω καταλάβει. Με τέσσερα παιδιά βλέπεις καθημερινά πόσο διαφορετικοί μπορεί να είναι οι χαρακτήρες, οι κλίσεις και οι τρόποι αντίδρασης μέσα στην ίδια οικογένεια. Κάτι που βοηθά το ένα μπορεί να πιέζει το άλλο. Αυτό σε καλεί να αλλάζεις προσέγγιση, να αναγνωρίζεις τις δικές σου βιαστικές κρίσεις και να αφήνεις χώρο στην προσωπικότητα του παιδιού. Είναι ένα μάθημα που με ακολουθεί και στην εκπαίδευση, γιατί κάθε μαθητής χρειάζεται να αισθανθεί ότι τον βλέπουμε ως ξεχωριστό άνθρωπο.
Ως μητέρα, τι σας ανησυχεί περισσότερο για τη γενιά που μεγαλώνει σήμερα; Η εξάρτηση από την τεχνολογία, η πίεση για επιτυχία, η μοναξιά ή κάτι που δεν συζητάμε αρκετά;
Με ανησυχεί η συνεχής σύγκριση και η αίσθηση ότι η αξία τους πρέπει να επιβεβαιώνεται καθημερινά από τους άλλους. Από έναν βαθμό, από την εμφάνιση, από την αποδοχή μιας παρέας ή από όσα βλέπουν στις οθόνες τους. Μέσα σε αυτή την πίεση μπορεί να δυσκολεύονται να καταλάβουν τι πραγματικά τους αρέσει και πότε χρειάζονται βοήθεια. Θα ήθελα να έχουν περισσότερες σταθερές σχέσεις και ευκαιρίες να κάνουν πράγματα μαζί, να δημιουργούν, να παίζουν και να συζητούν. Και κυρίως να αισθάνονται ότι μπορούν να εκφράσουν μια δυσκολία χωρίς να φοβούνται πως θα απογοητεύσουν τους μεγάλους.
Αν μπορούσατε να συναντήσετε τη νεότερη Ευγενία, πριν από τη δημοσιότητα, την τηλεόραση, την οικογένεια και την Ελληνική Αγωγή, ποια συμβουλή θα της δίνατε και ποιο λάθος θα την αφήνατε να κάνει ξανά;
Θα της έλεγα να δίνει περισσότερο χρόνο στις αποφάσεις της και να προσέχει πού διαθέτει την ενέργειά της. Να εμπιστεύεται τη δουλειά και την προετοιμασία της, χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να ανταποκριθεί σε κάθε προσδοκία. Θα την άφηνα όμως να δοκιμάσει όσα την ενδιέφεραν πραγματικά, ακόμη και αν κάποιες επιλογές αποδεικνύονταν λανθασμένες. Πολλά πράγματα τα καταλαβαίνεις μόνο αφού τα ζήσεις και είναι δύσκολο να γνωρίζεις από πριν ποια εμπειρία θα σε οδηγήσει σε μια μεταγενέστερη απόφαση.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο όνειρο που δεν έχετε ακόμη πραγματοποιήσει και για το οποίο θα ήσασταν διατεθειμένη να ξεκινήσετε ξανά από το μηδέν;
Θα ήθελα να προχωρήσω περισσότερο στην έρευνα για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών και να συμβάλω σε ένα έργο που θα διευκολύνει την πρόσβαση περισσότερων παιδιών στη γλώσσα και στα κείμενα. Η καθημερινή επαφή με τα κείμενα γεννά ερωτήματα που αισθάνομαι την ανάγκη να μελετήσω συστηματικά. Η επιστροφή στη θέση του μαθητή μού δίνει μεγάλη χαρά, ακόμη και όταν είναι απαιτητική, γιατί με υποχρεώνει να οργανώσω τη σκέψη μου, να δεχθώ παρατηρήσεις και να ξαναδώ όσα θεωρούσα δεδομένα. Σε αυτή την προσπάθεια θα ήθελα να αφιερώσω μεγάλο μέρος των επόμενων χρόνων.
Και κλείνοντας, αν ένα παιδί περάσει από την Ελληνική Αγωγή και είκοσι χρόνια αργότερα έχει ξεχάσει γραμματικούς τύπους, συντακτικούς κανόνες και αρχαίες λέξεις, ποιο είναι το ένα πράγμα που θα θέλατε να έχει μείνει μέσα του από αυτή την εμπειρία;
Θα ήθελα να έχει κατανοήσει τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, να γνωρίζει ότι τα Νέα Ελληνικά αποτελούν την ιστορική εξέλιξη της γλώσσας του Ομήρου, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Αυτή η γνώση πρέπει να ανήκει σε όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από το πόσο θα προχωρήσουν στη μελέτη των Αρχαίων Ελληνικών. Οφείλουμε να τους δώσουμε τη δυνατότητα να αναγνωρίζουν τις σχέσεις ανάμεσα στις παλαιότερες και στις σημερινές μορφές της γλώσσας τους και να καταλαβαίνουν πώς μεταδόθηκαν και μετασχηματίστηκαν λέξεις, έννοιες και τρόποι σκέψης. Αν κάτι θα ήθελα να μείνει είκοσι χρόνια αργότερα, είναι αυτή η ιστορική γνώση και η ευθύνη που απορρέει από αυτήν. Μια κοινωνία που αναλαμβάνει την εκπαίδευση των παιδιών της οφείλει να τους εξασφαλίζει και τη γνώση της γλωσσικής τους ιστορίας. Διαφορετικά, τα απομακρύνει η ίδια από ένα θεμελιώδες μέρος της παιδείας τους.
