Από την Ακαθίστη Βεκρή
Η Έλενα Ματθαιοπούλου είναι Ελληνίδα δημοσιογράφος, συγγραφέας, βιογράφος και διεθνώς αναγνωρισμένη ειδικός στην όπερα. Η επαγγελματική της διαδρομή ξεκίνησε από τη μόδα, όπου εργάστηκε ως Fashion Editor στο Tatler και στη συνέχεια ως δημοσιογράφος μόδας στην Daily Express, ενώ αργότερα πέρασε στη δημοσιογραφία των τεχνών και των προσωπικοτήτων. Συνεργάστηκε με σημαντικά βρετανικά και διεθνή έντυπα, μεταξύ άλλων τους The Sunday Times, The Times, Gramophone και Opera Now, ενώ διετέλεσε International Editor-at-Large της ελληνικής Vogue.
Η μεγάλη της πορεία στη μουσική και την όπερα την ανέδειξε σε μία από τις σημαντικότερες δημοσιογράφους και συγγραφείς του είδους. Έχει γράψει βιβλία για τους μεγάλους μαέστρους και τραγουδιστές της εποχής μας, μεταξύ των οποίων τα Maestro: Encounters with Conductors of Today, Bravo: Today’s Tenors, Baritones and Basses Discuss their Roles και Diva: Today’s Sopranos and Mezzos Discuss their Art, ενώ έχει επίσης γράψει βιογραφίες, μεταξύ άλλων του βασιλιά Χουάν Κάρλος Α΄ της Ισπανίας και του Πλάθιντο Ντομίνγκο. Το Maestro αναδείχθηκε Music Book of the Year το 1983 από το Stereo Review.
Με τον Πλάθιντο Ντομίνγκο και την σύζυγο του.
Παράλληλα, έχει δραστηριοποιηθεί ως σύμβουλος και καλλιτεχνική διευθύντρια σε σημαντικούς πολιτιστικούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και η Philharmonia Orchestra, ενώ έχει δώσει διαλέξεις και έχει μιλήσει διεθνώς για την όπερα, τη Μαρία Κάλλας και τη σχέση της μουσικής με τον πολιτισμό.
Η Έλενα Ματθαιοπούλου κατα κόσμο Helena Matheopoulos αφιέρωσε περισσότερες από πέντε δεκαετίες στην καταγραφή της τέχνης και του πολιτισμού, μέσα από οκτώ βιβλία και αμέτρητες προσωπικές συναντήσεις με προσωπικότητες που άφησαν ανεξίτηλο το αποτύπωμά τους στη μουσική, την όπερα και τον παγκόσμιο πολιτισμό. Το πολύτιμο προσωπικό της αρχείο δεν αποτελεί απλώς μια συλλογή αναμνήσεων, αλλά μια ζωντανή μαρτυρία μιας ολόκληρης εποχής.
Με αφορμή τα νέα της σχέδια, το ντοκιμαντέρ που ετοιμάζει και την επιθυμία της να μεταδώσει τη γνώση και την εμπειρία μιας ολόκληρης ζωής στους νεότερους δημιουργούς, συναντάμε μια γυναίκα που εξακολουθεί να αναζητά, να παρατηρεί και να δημιουργεί. Σε μια εποχή όπου όλα αλλάζουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα, εκείνη επιμένει ότι η ουσία της τέχνης βρίσκεται στη μνήμη, στη συνέπεια, στο πάθος και στη δύναμη της ανθρώπινης επαφής.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί δεν επιστρέφουμε απλώς στο παρελθόν. Μιλάμε για το σήμερα, για τη νέα γενιά καλλιτεχνών, για την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς, για το αποτύπωμα που αφήνει ένας δημιουργός όταν αποφασίζει να μοιραστεί όσα έμαθε και για το πώς ένα αρχείο ζωής μπορεί να μετατραπεί σε ένα πολύτιμο μάθημα για το μέλλον.
Έχετε συναντήσει ανθρώπους από τη μόδα, βασιλείς, μεγάλους καλλιτέχνες, τραγουδιστές και μαέστρους. Αν έπρεπε να βρείτε ένα κοινό χαρακτηριστικό που ενώνει τους πραγματικά σπουδαίους ανθρώπους που γνωρίσατε, ποιο θα ήταν;
Πρωτίστως ένα έμφυτο ταλέντο και, δεύτερον, ένα κανάλι, δηλαδή μια προσωπικότητα επάξια αυτού του δώρου, πρόθυμη και έτοιμη να το υπηρετήσει με πάθος, ατσάλινη θέληση, τρομακτική επιμονή και, αν είναι δυνατόν, υπομονή! Δεν νομίζω ότι, όποιος κι αν είσαι, από οποιοδήποτε περιβάλλον κι αν προέρχεσαι, είτε προνομιούχο είτε από το τίποτα, μπορείς να πετύχεις αυτό που θέλεις αν δεν έχεις πάθος και τρομερή επιμονή. Οι αρνήσεις θα έρχονται πάντα. Το θέμα είναι, μετά από κάθε «όχι», να συνεχίζεις, να συνεχίζεις και να συνεχίζεις μέχρι να πετύχεις τον στόχο σου.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα συχνά προηγείται του έργου. Μπορεί σήμερα ένας καλλιτέχνης να αναδειχθεί αποκλειστικά χάρη στο ταλέντο του ή η προβολή έχει γίνει πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καλλιτεχνικής πορείας;
Χωρίς ταλέντο δεν κάνεις τίποτα, μην το συζητάμε. Βεβαίως, στην εποχή μας, που είναι εποχή της επικοινωνίας, το να έχεις καλή επικοινωνία και καλές σχέσεις με τα media βοηθάει πάρα πολύ, γιατί πρέπει ο κόσμος να μάθει ποιος είσαι και τι κάνεις. Κάθε μέρα γίνονται τόσα πολλά πράγματα σε κάθε πόλη, εκθέσεις, πρεμιέρες, μουσικές, θεατρικές παραστάσεις. Για να μπορέσεις να κερδίσεις την προσοχή του κόσμου χρειάζεσαι μια προβολή. Αλλά η σκέτη προβολή χωρίς περιεχόμενο είναι ένα κούφιο κέλυφος.
Έπειτα από δεκαετίες έρευνας, συνεντεύξεων και προσωπικών συναντήσεων, το αρχείο που έχετε δημιουργήσει ξεπερνά πλέον τα όρια μιας προσωπικής συλλογής. Το αισθάνεστε ως ένα κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς;
Ναι, σίγουρα. Ένα αρχείο που είναι το απόσταγμα της γνώσης και της εμπειρίας όλων αυτών των τεράστιων μαέστρων και τραγουδιστών της τελευταίας εξηκονταετίας. Διαβάζοντας, αλλά ιδίως ακούγοντας τους να μιλούν, γιατί στα βιβλία δεν έχω βάλει όλα όσα είπαν, υπάρχουν πράγματα που τραγουδούσαν, μου έδειχναν, πράγματα που δεν μεταφέρονται όλα στο χαρτί, είναι σαν να πηγαίνεις στο καλύτερο μουσικό πανεπιστήμιο, στη φωνητική ακαδημία, ένα κανονικό, πολύ εκτεταμένο masterclass.
Με τον σπουδαίο μαέστρο Herbert von Karajan.
Αν ανοίγατε σήμερα αυτό το αρχείο μπροστά σε μια αίθουσα γεμάτη νέους καλλιτέχνες και το μετατρέπατε σε ένα masterclass ζωής, ποιο θα ήταν το πρώτο μάθημα που θα θέλατε να τους δώσετε;
Το πάθος. Το πάθος για αυτό που κάνεις ή θέλεις να κάνεις. Όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες φλέγονται από αυτό το πάθος που πηγάζει από την πεμπτουσία του είναι τους, από τα έγκατα του εαυτού τους. Χωρίς ένα τέτοιο πάθος, θα έλεγα ότι δεν αξίζει τον κόπο να καταπιαστείς με τίποτα, ούτε στον καλλιτεχνικό κόσμο ούτε στον κόσμο της πρωτοποριακής επιστημονικής έρευνας.
«Το αρχείο μου είναι σαν να πηγαίνεις στο καλύτερο μουσικό πανεπιστήμιο, στη φωνητική ακαδημία, ένα κανονικό, πολύ εκτεταμένο masterclass.»
Διεθνής Βιβλιογραφία της Κας Ματθαιοπούλου
Το πάθος μεταδίδεται;
Αν δεν είναι έμφυτο, τότε μόνο από δάσκαλο σε μαθητή. Διότι όταν ένας μαθητής είναι έτοιμος, εμφανίζεται πάντα ο κατάλληλος δάσκαλος… Όμως, σχετικά με τη μετάδοση της γνώσης και των ταλέντων, έρχεται στο νου μου αυτό που λέει η θρησκεία για την των Πάντων Ένωση.
Σκέπτομαι ότι το πάθος του κάθε ανθρώπου για οτιδήποτε, για όποιο ταλέντο έχει, είναι ένα μικρό αναμμένο φωτάκι. Και όταν κάποτε όλα αυτά τα μικρά φωτάκια ενωθούν ως μια τεράστια φλόγα, αυτή θα είναι η των Πάντων Ένωση, η Ένωση με τον Θεό.
Διότι ο Θεός είναι η δημιουργία. Βρίσκεται σε κάθε άσπρη σελίδα, άδειο καμβά, παρτιτούρα ή ακατέργαστο μάρμαρο. Αυτό το πρώτο βήμα της δημιουργίας, το κάτι από το τίποτα, σε παραπέμπει, ή τουλάχιστον εμένα με παραπέμπει, στον Θεό. Το συνειδητοποίησα για πρώτη φορά όταν άρχισα να γράφω και στην πορεία ν’ αναρωτιέμαι σε ποιο σημείο της δημιουργίας το δημιούργημα γίνεται ανεξάρτητο από τον δημιουργό του. Διότι κάποια στιγμή αυτό που δημιουργείς αποκτά δική του οντότητα και, αν κάτι που του προσθέτεις δεν του ταιριάζει, σου το πετάει πίσω. Αυτή η σχέση μεταξύ των δύο είναι για μένα ένα από τα μυστήρια της δημιουργίας…
Γιατί τελικά η μουσική και ειδικότερα η όπερα έχουν αυτή την τόσο ιδιαίτερη θέση στη ζωή σας;
Η μουσική, με την πνευματική διάσταση που τη διαχέει, είναι το Άλφα και το Ωμέγα της ζωής μου. Με το που ξυπνώ πατώ το κουμπί για το Τρίτο Πρόγραμμα ή το αντίστοιχο του BBC και κάθε μέρα ευχαριστώ για την ευλογία να αποτελεί και την επαγγελματική μου ενασχόληση. Όσο για την όπερα, τη λατρεύω γιατί συνδυάζει μουσική και θέατρο, κάτι που επίσης ανέκαθεν μου αρέσει πάρα πολύ. Ο συνδυασμός των δύο μεγεθύνει, σε έναν ακραίο, μεθυστικό βαθμό, όλα τα ανθρώπινα πάθη και συναισθήματα.
Η όπερα δεν είναι ρεαλιστική, δεν εκπροσωπεί την πραγματικότητα, εκπροσωπεί την αλήθεια. Στην όπερα μπορείς να κάνεις πράγματα που δεν μπορείς στη ζωή. Στην πραγματικότητα, αν πυροβολήσεις κάποιον, θα πεθάνει σε δύο λεπτά. Στην όπερα μπορεί να κάνει δέκα λεπτά να πεθάνει και μέσα σε αυτά τα δέκα λεπτά να σου αποκαλύψει ολόκληρη την αλήθεια του ίδιου αλλά και του κόσμου γύρω του.
Γι’ αυτό και η όπερα κρατάει και παραμένει πάντα δημοφιλής. Με την έλευση του ραδιοφώνου όλοι έλεγαν ότι η ζωντανή όπερα θα εξαφανιστεί. Τα ίδια και με την εφεύρεση του γραμμοφώνου και, στη συνέχεια, του κινηματογράφου, της τηλεόρασης και, στις μέρες μας, του ψηφιακού σύμπαντος. Όμως δεν εξαφανίστηκε και δεν θα εξαφανισθεί ποτέ, γιατί στο κοινό της υπάρχει αυτή η δίψα για την έκσταση, τη διέγερση, όταν όλα τα αισθήματα φτάνουν και ξεπερνούν τα όριά τους, που δεν συναντάς σε καμία άλλη τέχνη.
Υπάρχει κάποια ιστορία ή κάποια συνάντηση που δεν έχετε μοιραστεί ποτέ δημόσια επειδή αισθάνεστε ότι δεν έχει έρθει ακόμη η κατάλληλη στιγμή;
Υπάρχει. Αλλά δεν νομίζω ότι θα τη μοιραστώ ούτε τώρα!
«Ο Θεός είναι η δημιουργία. Βρίσκεται σε κάθε άσπρη σελίδα, άδειο καμβά, παρτιτούρα ή ακατέργαστο μάρμαρο.
Έχετε γνωρίσει ανθρώπους που άλλαξαν την ιστορία της μουσικής και του πολιτισμού. Πιστεύετε ότι σήμερα γεννιούνται προσωπικότητες αντίστοιχου μεγέθους ή ζούμε περισσότερο στην εποχή της στιγμιαίας δημοσιότητας;
Ζούμε στην εποχή της δημοσιότητας, αλλά δεν νομίζω ότι υπάρχει εποχή που να μη γεννιούνται exceptional όντα. Είναι βέβαια πολύ πιο δύσκολο να τα ξεχωρίσεις. Σε κάθε δεκαετία υπάρχει μια μείωση στην ένταση και στον βαθμό των exceptional προσωπικοτήτων, όχι μόνο τώρα.
Όλες οι τέχνες και όλη η ζωή έχουν εξαπλωθεί σε πολύ μεγαλύτερα στρώματα ανθρώπων. Αυτό είναι καλό, αλλά όταν κάτι εξαπλώνεται πάρα πολύ, μοιραία χάνει λίγο από την έντασή του και την ποιότητά του. Είναι σαν ένα λάστιχο. Αν το τεντώσεις, γίνεται στενό και μακρύ.
Αν το απλώσεις, κατεβαίνει λίγο. Το ίδιο συμβαίνει και με τους τρόπους, την ευγένεια, την ποιότητα, το γούστο. Δεν εξαφανίζονται, αλλά αλλάζει η έντασή τους.
Με τον Shlomo Mintz, ισραηλινό βιολιστή και Μαέστρο στο Salzburg
Αν μπορούσατε να δώσετε μία μόνο συμβουλή στους νέους καλλιτέχνες για τις απογοητεύσεις που θα συναντήσουν, ποια θα ήταν;
Να μην απογοητεύονται από τις απογοητεύσεις! Οι αρνήσεις είναι απαραίτητο μέρος της ζωής. Θεός φυλάξει να μην τολμάς επειδή κάποιος θα σου πει όχι. Όχι. Δεν γεννήθηκες για να μηδενίζεσαι με κάθε αποτυχία. Πρέπει να τολμάς, να κυνηγάς και να προσπαθείς να υλοποιήσεις τα όνειρά σου! Γι’ αυτό γεννήθηκες.
Αν αναλαμβάνατε για έναν χρόνο μια ομάδα νέων καλλιτεχνών, ποιον κανόνα θα τους ζητούσατε να ακολουθήσουν;
Να έχουν πάθος για αυτό που κάνουν, αλλά να ξέρουν πολύ συνειδητά ποιες θυσίες μπορεί να απαιτήσει. Και να είναι πρόθυμοι να τις κάνουν, γιατί όλα έχουν κάποιο τίμημα. Αν δεν έχεις όραμα και πάθος, μην τολμήσεις να βγεις στην αρένα. Αν όμως το τολμήσεις, βάλε όλη σου την ενέργεια, όλα σου τα ζουμιά, ό,τι έχεις, σ’ αυτό το πράγμα. Και να έχεις πάντα τα αυτιά και τα μάτια σου ανοιχτά, γιατί αυτό που θέλεις να δημιουργήσεις μπορεί να το εμπλουτίσεις με άλλα πράγματα που θα σου δώσουν άλλοι άνθρωποι, χωρίς όμως ποτέ να χάσεις την ουσία του οράματός σου.
Στην εποχή της ταχύτητας και των ψηφιακών σχέσεων, όπου πλέον ακόμη και η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράψει μουσική, πιστεύετε ότι κινδυνεύει να χαθεί κάτι από την ανθρώπινη διάσταση της τέχνης;
Χάνεται ίσως κάτι, αλλά δεν μπορώ να πω ότι το αποτέλεσμα είναι πάντα χωρίς αξία. Δεν το έχω φιλοσοφήσει ακόμη αρκετά, γιατί τώρα είμαστε στην αρχή του φαινομένου. Υπάρχει όμως ένας πολύ μεγάλος κίνδυνος γενικότερα, όχι μόνο στην τέχνη, να κατακτηθεί ο άνθρωπος από την AI και, αντί να τον υπηρετεί, να καταλήξει να την υπηρετεί εκείνος. Αυτό είναι ένα θέμα που συζητιέται παντού. Το είχε δει ήδη ο Kubrick. Θυμάμαι το 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος, τον υπολογιστή, τη μουσική. Πολύ προφητικό έργο…
Η τεχνολογία μπορεί να αναπαράγει ένα ύφος, μια φωνή ή ακόμη και μια συμφωνία. Μπορεί όμως να αναπαράγει τη διαδρομή, τις εμπειρίες και την ψυχή ενός δημιουργού; Ή εκεί βρίσκεται το τελευταίο προπύργιο της ανθρώπινης τέχνης;
Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα. Και δεν ξέρω ακόμη την απάντηση. Αυτό που ξέρω είναι ότι η δημιουργία ξεκινά από κάτι πιο θαυμαστό, κάτι που ακόμη δεν υπάρχει στον λεγόμενο πραγματικό κόσμο, αλλά στη συνέχεια υλοποιείται. Αυτό το μυστήριο δεν ξέρω αν μπορεί να το αντικαταστήσει μια μηχανή…
Και κάπου εδώ συναντάμε και το νέο σας ντοκιμαντέρ, γιατί πίσω από αυτό φαίνεται να υπάρχει μια πολύ βαθύτερη αναζήτηση. Η σχέση της μουσικής με το θείο. Τι θέλετε πραγματικά να αναζητήσετε μέσα από αυτή την ταινία;
Είναι μια προσπάθεια να δείξω τη σχέση της μουσικής με τη θρησκευτική αλήθεια. Η μουσική είναι η μόνη τέχνη που δεν έχει υλική υπόσταση. Όλες οι άλλες τέχνες αφήνουν κάτι μπροστά σου. Ένα βιβλίο, έναν πίνακα, ένα γλυπτό. Όμως όταν γράφεις μια παρτιτούρα, η μουσική δεν υπάρχει ακόμη. Έχεις μόνο μια σελίδα με νότες, σύμβολα, δηλαδή έναν κωδικό πρόσβασης, ένα password, για να μπορέσεις να υλοποιήσεις κάτι από τον άυλο κόσμο.
Αυτή η σμίξη του άυλου με τον υλικό κόσμο, όπως εκφράζεται στη μουσική, είναι, σύμφωνα με έναν γνωστό σκηνοθέτη, «η αναπνοή του Θεού». Κάποιος άκουσε κάτι που ερχόταν από τον άυλο κόσμο και έδωσε τον κώδικα στους μουσικούς για να το αναπαράγουν, να γίνουν ο αγωγός της μουσικής προς τη γη.
Από την σειρά ομιλιών στην Εθνική Λυρική σκηνή ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος
Και από αυτή την ιδέα γεννήθηκε η απόφαση να συνδέσετε τη μουσική με ιερούς χώρους, αρχαίους ναούς, συναγωγές, εκκλησίες και τόπους με ιστορικό φορτίο;
Ακριβώς. Έχω διαλέξει εμπνευστικούς ιερούς χώρους και τους συνδέω με έργα που έχουν μέσα τους αυτή τη σχέση με το θείο. Από τον αρχαίο κόσμο, την αιγυπτιακή, εβραϊκή, ελληνική και ρωμαϊκή παράδοση μέχρι τον χριστιανικό κόσμο, θέλω να δείξω πώς η μουσική συνομιλεί με το θείο μέσα στους αιώνες.
Πχ ο Μότσαρτ όχι μόνο μοιάζει αγγίζει το Θείο, αλλά πηγάζει από αυτό και δεν πηγαίνει προς τα ουράνια. αλλά βρίσκεται ήδη εκεί. Ένας μεγάλος μαέστρος έλεγε πως, αν έβλεπε στον δρόμο τον Μπαχ και τον Μπετόβεν, θα τους έβγαζε το καπέλο. Αν όμως έβλεπε τον Μότσαρτ, θα έπεφτε στα γόνατα!
Πιστεύετε ότι στην Ελλάδα αξιοποιούμε όσο θα έπρεπε ανθρώπους που διαθέτουν διεθνή εμπειρία και βαθιά γνώση του πολιτισμού;
Όχι. Η χώρα μας δεν τους αξιοποιεί αρκετά, όχι μόνο στις τέχνες αλλά σε όλους τους τομείς. Έχουμε μια τεράστια ελληνική διασπορά και ανθρώπους που έχουν κάνει σπουδαία πράγματα παντού στον κόσμο, αλλά δεν τους αξιοποιούμε αρκετά. Και δεν είναι μόνο ότι δεν τους αξιοποιούμε. Συχνά δεν ενδιαφερόμαστε καν να μάθουμε τι κάνουν. Έχω ζήσει περιπτώσεις όπου άνθρωποι που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τη χώρα ακόμη και στα εθνικά θέματα δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ, απλώς επειδή κανείς δεν μπήκε στον κόπο να τους αναζητήσει.
Αν μπορούσατε να συναντήσετε σήμερα τον εαυτό σας στα πρώτα χρόνια της πορείας σας, ποια αλήθεια θα του λέγατε;
Να προσέχει τον παρορμητισμό του και να δίνει χρόνο στον νου του, ιδίως στην Ελλάδα, με τον διάσπαρτο φθόνο και τη μοχθηρία των κατοίκων της. Ο μπαμπάς μου με είχε αφήσει να φύγω πολύ νέα, γιατί δεν ήθελε να μου κόψει τα φτερά μου αλλά και επειδή δεν ήθελε να υποστώ το ελληνικό mindset στα επαγγελματικά μου. Ίσως αυτή ήταν μία από τις πιο σημαντικές συμβουλές που μου έδωσε.
Υπάρχει κάποια μεγάλη προσωπικότητα που θα θέλατε να είχατε συναντήσει και δεν προλάβατε;
Σίγουρα τη Μαρία Κάλλας. Είμαι βέβαιη ότι θα γινόμασταν φίλες. Είχα μάλιστα μια πολύ παράξενη εμπειρία πριν αρχίσω να γράφω το πρώτο μου βιβλίο για τις ντίβες, αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία. Και τον μέγιστο μαέστρο Wilhelm Furtwängler, έναν αληθινό μύστη…
Έχετε γνωρίσει τόσους σπουδαίους ερμηνευτές. Τι είναι αυτό που ξεχωρίζει τελικά έναν πραγματικά μεγάλο καλλιτέχνη;
Η καθηλωτική παρουσία, που δεσπόζει στον χώρο γύρω του. Αυτό είναι το sine qua non. Από εκεί και πέρα, το μέγεθος και εύρος του ταλέντου, η τεχνική μαεστρία και ίσως και η τελειομανία.
Στους μαέστρους υπάρχει κάτι πολύ ιδιαίτερο. Δεν αρκεί να είσαι σπουδαίος μουσικός. Πρέπει να έχεις ένα πολύ συγκεκριμένο ταμπεραμέντο και επικοινωνιακό ταλέντο, την ικανότητα να μεταδίδεις αυτό που έχεις στο μυαλό σου στους άλλους. Μπορεί κάποιος να είναι εκπληκτικός μουσικός αλλά να μην μπορεί να επικοινωνήσει αυτό που σκέφτεται. Και μπορεί κάποιος άλλος να είναι λιγότερο εντυπωσιακός ως μουσικός αλλά να μπορεί να μεταδώσει ακριβώς αυτό που χρειάζεται. Στην όπερα αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό, γιατί πρέπει να ξέρεις να παντρέψεις τη δική σου άποψη με αυτό που μπορεί πραγματικά να κάνει ο τραγουδιστής.
Τι θα λέγατε σε έναν νέο τραγουδιστή που σήμερα ονειρεύεται μια καριέρα στην όπερα;
Να κάνει αυτό το επάγγελμα μόνο αν το αγαπάει τόσο πολύ, ώστε να αισθάνεται ότι, αν δεν το κάνει, θα προτιμούσε να βάλει το κεφάλι του στον φούρνο! Είναι πάρα πολύ δύσκολο επάγγελμα, γιατί η φωνή είναι μέσα στο σώμα σου και επηρεάζεται από ολόκληρη την κατάστασή σου, από την υγεία σου, την καθημερινότητά σου, ακόμη και την ψυχική σου κατάσταση.
Και χρειάζεται τρομακτική αντικειμενικότητα και αυτογνωσία, γιατί όλες οι φωνές δεν είναι για όλα τα πράγματα. Πρέπει να ξέρεις τι μπορείς να κάνεις και τι δεν μπορείς.
Και αν έπρεπε να κλείσετε αυτή τη συζήτηση με μία μόνο φράση προς τους νέους ανθρώπους που σας παρακολουθούν, τι θα τους λέγατε;
Να είσαι πάντα ο εαυτός σου και να μην κάνεις καμία παραχώρηση ως προς αυτό. Να εμπλουτίζεσαι, να μαθαίνεις, να μπορείς να αλλάζεις ορισμένα πράγματα, να κάνεις αυτοκριτική, αλλά ποτέ να μην προδώσεις τον εαυτό σου. Αν τον προδώσεις, κάτι μέσα σου θα αρρωστήσει. Ο πραγματικός σου εαυτός ξέρει πότε τον έχεις προδώσει. Πρέπει να είσαι συντονισμένος μαζί του ανά πάσα στιγμή, αν θέλεις να είσαι πραγματικά συντονισμένος και με το σύμπαν.
«Να εμπλουτίζεσαι, να μαθαίνεις, να κάνεις αυτοκριτική, αλλά ποτέ να μην προδώσεις τον εαυτό σου.»
Με την Τσετσίλια Μπάρτολι μια από τις πιο διάσημες Ιταλίδες μέτζο σοπράνο
