eikona

ΨΗΦΙΑΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ, ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΩΝ ΑΤΟΜΙΚΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ

Aπό την Ακαθίστη Βεκρή

Οι πραγματικές προβλέψεις, οι θεσμικές εγγυήσεις και οι κίνδυνοι που οφείλουν να απασχολούν κάθε δημοκρατική κοινωνία

Στις 22 Σεπτεμβρίου 2024, τα κράτη-μέλη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών ενέκριναν το Παγκόσμιο Ψηφιακό Σύμφωνο (Global Digital Compact), στο πλαίσιο της Συνόδου Κορυφής για το Μέλλον. Πρόκειται για ένα διεθνές πλαίσιο συνεργασίας που φιλοδοξεί να διαμορφώσει τους κανόνες της ψηφιακής εποχής, με επίκεντρο την ψηφιακή συνδεσιμότητα, την τεχνητή νοημοσύνη, τη διακυβέρνηση των δεδομένων και την ανάπτυξη ψηφιακών υποδομών.

Πίσω όμως από τις διακηρύξεις περί τεχνολογικής προόδου, αποτελεσματικότητας και εκσυγχρονισμού ανακύπτουν κρίσιμα ερωτήματα για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την αυτονομία του πολίτη και τα όρια της κρατικής και θεσμικής εξουσίας.

Το ζήτημα δεν είναι εάν η τεχνολογία μπορεί να διευκολύνει την καθημερινότητα. Το ζήτημα είναι εάν η ανάπτυξή της θα πραγματοποιηθεί με απόλυτο σεβασμό στα θεμελιώδη δικαιώματα ή εάν, σταδιακά, η πρόσβαση του ανθρώπου σε βασικές υπηρεσίες θα εξαρτάται από την αποδοχή όλο και περισσότερων ψηφιακών μηχανισμών.

Η ψηφιακή ταυτότητα και η συγκέντρωση προσωπικών δεδομένων

Ένα από τα σημαντικότερα πεδία προβληματισμού αφορά την ανάπτυξη συστημάτων ψηφιακής ταυτοποίησης. Η ψηφιακή ταυτότητα μπορεί να διευκολύνει την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες, να μειώσει τη γραφειοκρατία και να επιταχύνει τις συναλλαγές. Ωστόσο, η συγκέντρωση και η διασύνδεση προσωπικών πληροφοριών δημιουργούν ένα εξαιρετικά ευαίσθητο πεδίο διαχείρισης δεδομένων.

Όταν στοιχεία ταυτότητας, οικονομικές πληροφορίες, ιατρικά δεδομένα και πληροφορίες συναλλαγών συνδέονται μεταξύ τους, δημιουργείται η δυνατότητα σχηματισμού ενός εκτεταμένου ψηφιακού αποτυπώματος για κάθε πολίτη.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος έχει πρόσβαση σε αυτές τις πληροφορίες, υπό ποιες προϋποθέσεις, για ποιον σκοπό και με ποιον μηχανισμό ελέγχου.

Η προστασία των προσωπικών δεδομένων δεν μπορεί να αποτελεί μια γενική διακήρυξη καλών προθέσεων. Απαιτεί σαφείς νομικές εγγυήσεις, περιορισμό της συλλογής δεδομένων, διαφάνεια και ουσιαστική λογοδοσία.

Τα δικαιώματα που δεν πρέπει να παραβιαστούν

Κάθε ψηφιακό σύστημα οφείλει να λειτουργεί μέσα στα όρια του Συντάγματος, του ευρωπαϊκού και του διεθνούς δικαίου.

Ειδικότερα, πρέπει να διασφαλίζονται:

1. Το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή. Κανένας πολίτης δεν πρέπει να υπόκειται σε αυθαίρετη ή δυσανάλογη παρακολούθηση της προσωπικής του ζωής.

2. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων. Η συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών πρέπει να εξυπηρετεί συγκεκριμένο νόμιμο σκοπό, με αναλογικότητα και κατάλληλες εγγυήσεις ασφαλείας.

3. Η προστασία των βιομετρικών στοιχείων. Τα δεδομένα προσώπου, τα δακτυλικά αποτυπώματα και άλλα βιομετρικά χαρακτηριστικά απαιτούν ιδιαίτερα αυστηρή προστασία, καθώς η απώλεια ή η κατάχρησή τους μπορεί να έχει μακροχρόνιες συνέπειες.

4. Η ελευθερία της έκφρασης. Η ψηφιακή διακυβέρνηση δεν πρέπει να μετατρέπεται σε μηχανισμό αυθαίρετου περιορισμού της ενημέρωσης, της κριτικής και της δημόσιας συζήτησης.

5. Η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες. Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να οδηγείται σε κοινωνικό ή οικονομικό αποκλεισμό εξαιτίας της αδυναμίας ή της άρνησής του να χρησιμοποιήσει ένα ψηφιακό σύστημα.

6. Η δυνατότητα ανθρώπινης παρέμβασης. Οι αποφάσεις που επηρεάζουν ουσιαστικά τη ζωή ενός πολίτη δεν πρέπει να αφήνονται ανεξέλεγκτα σε αυτοματοποιημένους αλγορίθμους.

7. Η αποτελεσματική δικαστική προστασία. Κάθε πολίτης πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αμφισβητήσει μια παράνομη απόφαση, να ζητήσει εξηγήσεις και να διεκδικήσει αποκατάσταση.

Η οικονομική ελευθερία και το ζήτημα των μετρητών

Ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα που συνδέονται με την ψηφιακή μετάβαση είναι το μέλλον των μετρητών και η διατήρηση εναλλακτικών τρόπων πληρωμής.

Το Παγκόσμιο Ψηφιακό Σύμφωνο δεν προβλέπει κατάργηση των μετρητών. Ωστόσο, η σταδιακή εξάρτηση της οικονομικής δραστηριότητας από ψηφιακά συστήματα δημιουργεί εύλογες ανησυχίες.

Η δυνατότητα πραγματοποίησης συναλλαγών χωρίς ψηφιακή ταυτοποίηση, η προστασία της οικονομικής ιδιωτικότητας και η αποφυγή αυθαίρετων αποκλεισμών από τραπεζικές και άλλες υπηρεσίες αποτελούν ζητήματα που απαιτούν σαφείς θεσμικές εγγυήσεις.

Η τεχνολογική εξέλιξη δεν πρέπει να συνεπάγεται την απώλεια της οικονομικής αυτονομίας του πολίτη.

Η τεχνητή νοημοσύνη και ο κίνδυνος αλγοριθμικού ελέγχου

Το Σύμφωνο δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη διεθνή συνεργασία για τη διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Η χρήση αλγοριθμικών συστημάτων σε δημόσιες υπηρεσίες, οικονομικές συναλλαγές, προσλήψεις, υγειονομικές υπηρεσίες και άλλους τομείς μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις.

Χωρίς διαφάνεια, ανεξάρτητο έλεγχο και δυνατότητα αμφισβήτησης, υπάρχει κίνδυνος οι αυτοματοποιημένες αποφάσεις να παράγουν διακρίσεις, λάθη ή αδικαιολόγητους αποκλεισμούς.

Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα δεν μπορούν να εξαρτώνται από έναν αλγόριθμο του οποίου τη λειτουργία ο πολίτης αδυνατεί να ελέγξει.

Τι δεν προβλέπει ρητά το Παγκόσμιο Ψηφιακό Σύμφωνο

Η σοβαρή δημόσια συζήτηση απαιτεί ακρίβεια και αποφυγή παραπληροφόρησης.

Στο επίσημο κείμενο του Συμφώνου δεν προβλέπεται:

  • Η υποχρεωτική κατάργηση των φυσικών ταυτοτήτων.
  • Η παγκόσμια κατάργηση των μετρητών.
  • Η δημιουργία ενός ενιαίου παγκόσμιου συστήματος βαθμολόγησης των πολιτών.
  • Η αυτόματη απαγόρευση τραπεζικών συναλλαγών για όσους δεν διαθέτουν ψηφιακή ταυτότητα.
  • Η εξουσία του ΟΗΕ να απενεργοποιεί προσωπικούς ή τραπεζικούς λογαριασμούς πολιτών.
  • Η επιβολή καθολικής ψηφιακής ταυτότητας ως προϋπόθεσης για την ελεύθερη μετακίνηση.

Είναι σημαντικό να μην αποδίδονται στο Σύμφωνο διατάξεις που δεν περιλαμβάνει. Αυτό δεν αναιρεί την ανάγκη να εξετάζονται με αυστηρότητα οι μελλοντικές πολιτικές και οι τρόποι εφαρμογής του.

Η Ελλάδα και η υποχρέωση προστασίας των πολιτών

Η ψηφιακή μετάβαση στην Ελλάδα πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα του Συντάγματος, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων (GDPR) και της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την ψηφιακή ταυτότητα.

Η ύπαρξη ψηφιακών υπηρεσιών δεν απαλλάσσει το κράτος από την υποχρέωση να προστατεύει τα δικαιώματα των πολιτών.

Αντιθέτως, όσο μεγαλύτερη είναι η τεχνολογική εξάρτηση της δημόσιας διοίκησης, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η διαφάνεια, η ασφάλεια και η λογοδοσία των αρμόδιων φορέων.

Η Πολιτεία οφείλει να διασφαλίζει ότι κανένας πολίτης δεν θα στερείται βασικές υπηρεσίες εξαιτίας τεχνικής αδυναμίας, έλλειψης ψηφιακών δεξιοτήτων ή επιλογής διαφορετικού τρόπου ταυτοποίησης, όπου αυτό προβλέπεται από το ισχύον δίκαιο.

Τα ερωτήματα που οφείλουν να απαντηθούν δημόσια

Πριν από την περαιτέρω επέκταση των συστημάτων ψηφιακής ταυτοποίησης και διασύνδεσης δεδομένων, οι πολίτες δικαιούνται σαφείς απαντήσεις:

  • Θα υπάρχει πραγματική εναλλακτική για όσους δεν επιθυμούν να χρησιμοποιούν ψηφιακή ταυτότητα;
  • Θα διατηρηθεί η δυνατότητα εξυπηρέτησης με φυσική παρουσία;
  • Ποιος θα έχει πρόσβαση στα προσωπικά και βιομετρικά δεδομένα;
  • Ποιος θα ελέγχει τη χρήση και τη διασύνδεση των πληροφοριών;
  • Πώς θα αποτρέπεται η αυθαίρετη οικονομική ή διοικητική απομόνωση ενός πολίτη;
  • Θα διατηρηθούν εναλλακτικοί τρόποι πληρωμής και συναλλαγών;
  • Ποιος θα αναλαμβάνει την ευθύνη όταν ένα ψηφιακό σύστημα προκαλεί αδικία ή λανθασμένο αποκλεισμό;
  • Ποιες εγγυήσεις θα υπάρχουν ώστε η τεχνολογία να μην εξελιχθεί σε μέσο υπέρμετρης παρακολούθησης;

Αυτά δεν είναι ερωτήματα τεχνοφοβίας. Είναι ζητήματα δημοκρατικής λογοδοσίας.

Επίλογος: Η τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί να προηγείται της ανθρώπινης ελευθερίας

Η ψηφιακή εποχή δημιουργεί δυνατότητες που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητες. Η αξιοποίηση της τεχνολογίας προς όφελος της κοινωνίας είναι θεμιτός και αναγκαίος στόχος. Ωστόσο, καμία τεχνολογική καινοτομία δεν δικαιολογεί την αποδυνάμωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η ψηφιακή ταυτότητα πρέπει να αποτελεί εργαλείο εξυπηρέτησης και όχι προϋπόθεση κοινωνικής συμμετοχής χωρίς επαρκείς εγγυήσεις. Τα προσωπικά δεδομένα πρέπει να προστατεύονται ως στοιχείο της προσωπικότητας και της ιδιωτικής ζωής. Η οικονομική αυτονομία, η ελευθερία έκφρασης και η ισότιμη πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες πρέπει να παραμείνουν αδιαπραγμάτευτες.

Η δημοκρατία δεν κρίνεται από το πόσο γρήγορα υιοθετεί μια κοινωνία νέες τεχνολογίες, αλλά από το κατά πόσο διασφαλίζει ότι αυτές υπηρετούν τον άνθρωπο και παραμένουν υπό τον έλεγχο των δημοκρατικών θεσμών.

Ο πολίτης δεν οφείλει να αποδείξει ότι δικαιούται την ελευθερία του. Η Πολιτεία οφείλει να αποδείξει ότι κάθε νέα τεχνολογική υποδομή σέβεται και προστατεύει αυτή την ελευθερία.

Γιατί η πρόοδος χωρίς διασφαλισμένα δικαιώματα δεν είναι πραγματική πρόοδος. Και η ψηφιακή ευκολία δεν μπορεί να αποτελέσει αντάλλαγμα για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.


Πηγές και θεσμικά κείμενα

  1. Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, Global Digital Compact, 2024.
  2. Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, Pact for the Future, 2024.
  3. Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679, Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR).
  4. Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183, Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Ψηφιακής Ταυτότητας (eIDAS 2).
  5. Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
  6. Σύνταγμα της Ελλάδας, ιδίως άρθρα 5, 9, 9Α και 25.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *