Από την Ακαθίστη Βεκρή
Συναντήσαμε την ελληνίδα πλανητολόγο Δρ. Ανεζίνα Σολωμονίδου,με ειδίκευση στην πλανητική γεωλογία και τη μελέτη των «ωκεάνιων κόσμων», παγωμένων δορυφόρων που ενδέχεται να κρύβουν υπόγειους ωκεανούς, δυνητική ζωή ή περιβάλλον κατάλληλο για την έρευνα της κατοικησιμότητας.
Η σχέση της Ελλάδας με το διάστημα δεν ξεκινά στα εργαστήρια και στα κέντρα ελέγχου, αλλά πολύ νωρίτερα.
Ξεκινά τη στιγμή που ένας λαός μαθαίνει να σηκώνει το κεφάλι και να αναζητά απαντήσεις πέρα από αυτό που βλέπει. Από τους αρχαίους παρατηρητές του ουρανού έως σήμερα, όπου οι δορυφόροι υποστηρίζουν την πρόληψη φυσικών καταστροφών, την επικοινωνία στα απομακρυσμένα νησιά και την ασφάλεια των συνόρων, το διάστημα δεν αποτελεί πλέον πολυτέλεια, αλλά μια αναγκαιότητα που επιστρέφει στη Γη με πρακτικές λύσεις.
Μέσα στη σύγχρονη πραγματικότητα, Έλληνες επιστήμονες καταφέρνουν να σταθούν σε πεδία που κάποτε θεωρούνταν απλησίαστα. Ανάμεσά τους και γυναίκες που δραστηριοποιούνται σε έναν χώρο υψηλών απαιτήσεων και έντονου ανταγωνισμού.
Η παρουσία μιας Ελληνίδας σε έναν ευρωπαϊκό οργανισμό που σχεδιάζει αποστολές και χαράσσει στρατηγικές δεν αποτελεί απλώς προσωπική καταξίωση· αποδεικνύει ότι η Ελλάδα μπορεί να έχει ενεργό και ουσιαστική φωνή όταν επενδύει στο ανθρώπινο δυναμικό της και δεν φοβάται να οραματιστεί πέρα από τα σύνορά της.
Την ίδια στιγμή, η επιλογή του πρώτου Έλληνα του κου Ανδριανού Γολέμη που βρίσκεται σε πορεία εκπαίδευσης προς την αποστολή ενός αστροναύτη ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο.
Πρόκειται για έναν άνθρωπο που, όμως, συμβολίζει κάτι πολύ μεγαλύτερο. Θέτει το ερώτημα αν η Ελλάδα επιθυμεί να περάσει από τον ρόλο του παρατηρητή στον ρόλο του ενεργού συμμετέχοντα, αν θέλει να επενδύσει στο διάστημα ως μοχλό τεχνολογικής ανάπτυξης ή αν θα παραμείνει διστακτική απέναντι σε ένα μέλλον που ήδη διαμορφώνεται χωρίς αυτήν.
Για την Ελλάδα, το διάστημα συνδέεται άμεσα με τα δεδομένα, την τεχνολογία και την ασφάλεια. Ταυτόχρονα, όμως, αποτελεί και μια ευκαιρία να ξανασυστηθεί στον κόσμο, όχι ως θεατής, αλλά ως δημιουργός. Και αν κάποτε ένας Έλληνας ή μια Ελληνίδα κοιτάξει τη χώρα από εκεί ψηλά, θα έχει σημασία τι θα έχει αλλάξει εδώ κάτω μέχρι τη στιγμή της επιστροφής.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να αφήσετε την ασφάλεια και το κύρος της NASA και της ESA για να επιστρέψετε στην Ελλάδα; Ήταν μια επαγγελματική ευκαιρία ένα χρέος προς την πατρίδα ένα στοίχημα με τον εαυτό σας??
Ήταν μια μοναδική ευκαιρία να συμμετέχω στη δημιουργία και το ‘χτίσιμο’ της πρώτης διαστημικής υπηρεσίας της Ελλάδας. Έχοντας την εμπειρία της αμερικανικής υπηρεσίας που είναι η πιο ισχυρή και ολοκληρωμένη διαστημική υπηρεσία στον κόσμο και της Ευρωπαϊκής που είναι η δεύτερη σε διεθνές επίπεδο με ένα εντελώς διαφορετικό, πολυεθνικό μοντέλο λειτουργίας, η επιστροφή στην Ελλάδα για τη δημιουργία μιας διαστημικής δομής από την αρχή ήταν για μένα μια εμπειρία που ήθελα πολύ να ζήσω
Συγκεκριμένα, στο Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος (ΕΛΚΕΔ) και στον τομέα της ανθρώπινης και ρομποτικής εξερεύνησης, έναν τομέα στον οποίο η Ελλάδα δεν έχει ιστορική «κληρονομιά», αλλά που αποτελεί ξεκάθαρα το μέλλον, βρήκα έναν χώρο όπου η εμπειρία μου μπορούσε να αποκτήσει ουσιαστικό αντίκτυπο. Και την εμπειρία αυτή τη ζω και τη χαίρομαι.
Πιστεύετε ότι το μέλλον των διαστημικών αποστολών θα είναι πρωταγωνιστικά ανθρώπινο ή οι μηχανές θα φτάνουν πρώτες και οι άνθρωποι θα ακολουθούν μόνο όταν το περιβάλλον είναι έτοιμο?
Οι μηχανές θα φτάνουν πρώτες, ήδη το κάνουν. Οι άνθρωποι όμως δίνουν τον λόγο που αξίζει να φτάσουμε. Το μέλλον δεν είναι άνθρωπος ή ρομπότ. Είναι συνεργασία. Τα ρομπότ ανοίγουν τον δρόμο, μειώνουν το ρίσκο, συλλέγουν δεδομένα. Ο άνθρωπος δίνει ερμηνεία, νόημα, ευθύνη. Χωρίς τον έναν, ο άλλος χάνει το βάθος του.
Πώς αλλάζει η έννοια της εξερεύνησης όταν τα ρομπότ μπορούν να αισθάνονται να αναλύουν και ίσως σύντομα να αποφασίζουν χωρίς άμεση ανθρώπινη εντολή?
Αλλάζει από πράξη παρουσίας σε πράξη κατανόησης. Η εξερεύνηση δεν είναι πια μόνο το «πήγα». Είναι το «κατάλαβα». Όσο περισσότερη αυτονομία αποκτούν τα ρομπότ, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ευθύνη μας να ορίσουμε τι σημαίνει σωστή απόφαση, σωστή προτεραιότητα, σωστό όριο.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, μέχρι σήμερα, πολλές από τις ανθρώπινες αποφάσεις, όταν βασίζονται στο ατομικό συμφέρον ή σε ιδεοληψίες, είναι αυτές που έχουν επιβραδύνει την κοινωνική εξέλιξη και οδηγήσει στην καταστροφή του φυσικού κόσμου.
Ρομπότ με σαφείς στόχους και ξεκάθαρες ηθικές οδηγίες μπορούν να συμβάλουν τόσο στη γρηγορότερη ανακάλυψη όσο και στη βελτίωση της ζωής μας στη Γη, αλλά και στη δημιουργία συνθηκών για ανθρώπινη παρουσία αλλού.
Υπάρχει στιγμή που η τεχνητή νοημοσύνη σε ένα διαστημικό σκάφος θα χρειαστεί να επιλέξει ανάμεσα στην αποστολή και στην ασφάλεια του ανθρώπινου πληρώματος και ποιος γράφει τον ηθικό κανόνα πριν συμβεί αυτό?
Αυτή η στιγμή δεν είναι στο μέλλον, είναι ήδη εδώ, σε θεωρητικό και τεχνολογικό επίπεδο. Τον ηθικό κανόνα δεν τον γράφει η μηχανή. Τον γράφουν άνθρωποι, κοινωνίες, θεσμοί, πριν καν ξεκινήσει η αποστολή. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να αποφασίζει τι έχει αξία, πρέπει να υλοποιεί βάσει των αξιών που εμείς έχουμε συμφωνήσει ότι μας ορίζουν.
Ποια είναι η γνώμη σας για πρωτοβουλίες όπως το Starcloud, την πρώτη εταιρεία που εκπαιδεύει μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης απευθείας στο διάστημα, με data centers σε τροχιά, σε συνεργασία με τη NVIDIA;
Πρωτοβουλίες όπως το Starcloud δείχνουν πόσο γρήγορα το διάστημα περνά από χώρο εξερεύνησης σε χώρο υποδομής. Η ιδέα της εκπαίδευσης μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης σε data centers σε τροχιά είναι τεχνολογικά φιλόδοξη και ανοίγει νέες δυνατότητες: χαμηλότερη ενεργειακή επιβάρυνση, άμεση επεξεργασία διαστημικών δεδομένων, και μεγαλύτερη αυτονομία συστημάτων.
Ταυτόχρονα, όμως, θέτει κρίσιμα ερωτήματα. Ποιος ρυθμίζει τη χρήση του διαστήματος ως ψηφιακό οικοσύστημα; Πώς διασφαλίζεται ότι τέτοιες υποδομές υπηρετούν την επιστήμη και το συλλογικό όφελος και όχι μόνο την εμπορική ισχύ; Το διάστημα δεν είναι απλώς ένας νέος «server room», είναι ένα κοινό πεδίο με φυσικούς, περιβαλλοντικούς, και ηθικούς περιορισμούς. Τέτοιες πρωτοβουλίες είναι σημαντικές γιατί μας αναγκάζουν να σκεφτούμε εγκαίρως τους κανόνες. Η τεχνολογία προχωρά γρήγορα· η ευθύνη μας είναι να φροντίσουμε να προχωρά και με κατεύθυνση.
Μπορεί μια μικρή χώρα όπως η Ελλάδα να βρει ρόλο σε αυτό το μέλλον όχι με τεράστια κεφάλαια αλλά με εξειδικευμένη γνώση στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής και αν μπορεί ποιο είναι το πρώτο βήμα που δεν πρέπει να χάσει?
Ναι, αρκεί να μην προσπαθήσει να αντιγράψει τους ‘μεγάλους’. Η Ελλάδα μπορεί να γίνει κρίσιμη μέσα από εξειδίκευση: επιστήμη, τεχνητή νοημοσύνη, ρομποτική, ανάλυση δεδομένων, συστήματα.
Το πρώτο βήμα είναι ένα: σταθερή επένδυση στους ανθρώπους. Όχι αποσπασματικά προγράμματα, αλλά συνέχεια, εμπιστοσύνη, και διάρκεια. Το δεύτερο, και ίσως σημαντικότερο, είναι η αλλαγή κουλτούρας: επαναπροσδιορισμός αξιών, επιστροφή στην εμπιστοσύνη προς την επιστήμη και επανασύνδεση του ανθρώπου με τη φύση.
Πώς είναι για μια γυναίκα να συμμετέχει σε συζητήσεις όπου καθορίζονται όχι μόνο οι επόμενες τεχνολογίες αλλά και οι επόμενοι κανόνες κανόνες που αφορούν σώματα μηχανές και ανθρώπους?
Είναι δύσκολο για οποιοδήποτε φύλο πέραν του ανδρικού, το οποίο ιστορικά και στερεοτυπικά έχει ταυτιστεί με την τεχνολογία και τη μηχανική. Το θετικό είναι ότι αυτό αλλάζει. Οι κανόνες που θεσπίζονται σήμερα θα επηρεάσουν ανθρώπους και μηχανές για δεκαετίες. Η παρουσία γυναικών δεν είναι θέμα εικόνας, αλλά πληρότητας σκέψης. Όταν απουσιάζει σχεδόν η μισή εμπειρία της ανθρωπότητας, οι κανόνες είναι ελλιπείς.
Η επιλογή ενός Έλληνα υποψηφίου αστροναύτη τι σημαίνει για εσάς προσωπικά
Ένα επίτευγμα ατομικό ή κάτι που αφορά συλλογικά το μέλλον της χώρας?
Το μόνο πραγματικό επίτευγμα είναι η υπομονή και η επιμονή της ομάδας που εργάστηκε για αυτόν τον στόχο, σε μια χώρα όπου η επιστήμη και η ανακάλυψη δεν βρίσκονται πάντα ψηλά στην κλίμακα προτεραιοτήτων. Αυτό που συμβαίνει είναι μια σταδιακή αλλαγή μέσα από συλλογική προσπάθεια. Και το ουσιαστικό μήνυμα είναι ότι η Ελλάδα μπορεί να είναι παρούσα όχι μόνο με ιδέες, αλλά με ανθρώπους.
Πόσο διαφορετικό είναι το πραγματικό κόστος της συμμετοχής της Ελλάδας στο διάστημα σε σχέση με το αόρατο και μεγαλύτερο κόστος της απουσίας της?
Το κόστος της συμμετοχής μετριέται σε αριθμούς. Το κόστος της απουσίας μετριέται σε χαμένες γενιές, χαμένη τεχνογνωσία, χαμένες ευκαιρίες. Και αυτό είναι πάντα μεγαλύτερο.
Πώς κρατιέται ζωντανή η έμπνευση όταν η καθημερινότητα των διαδικασιών και των καθυστερήσεων είναι πιο αργή από τα όνειρα που έχουν οι άνθρωποι για το διάστημα?
Με υπομονή και νόημα. Η επιστήμη δεν προχωρά με άλματα μόνο, αλλά με αντοχή. Η έμπνευση δεν χάνεται όταν καθυστερείς· χάνεται όταν ξεχνάς γιατί ξεκίνησες.
Πιστεύετε ότι σε εικοσιπέντε χρόνια ο πρώτος που θα πατήσει σε έναν νέο πλανήτη θα είναι άνθρωπος ή ένα ρομπότ με ανθρώπινη ευφυΐα και ανθρώπινη πρόθεση?
Ένα ρομπότ. Αλλά πίσω του θα υπάρχει ανθρώπινη πρόθεση. Και όταν έρθει ο άνθρωπος, δεν θα πάει ως κατακτητής, αλλά ως συνεχιστής μιας ιστορίας που ξεκίνησε πολύ νωρίτερα.
Το διάστημα πάντα μας έδινε απόσταση για να ξαναδούμε την Γη, τα ρομπότ και η ΑΙ μας δίνουν μια δεύτερη προοπτική όχι από ψηλά αλλά από έξω, πώς νομίζετε ότι αυτό θα αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως είδος?
Θα μας οδηγήσει σε μια πιο ολιστική κατανόηση του εαυτού μας: των ορίων μας, της σχέσης μας με τη φύση και της θέσης μας μέσα στο σύνολο. Είμαστε σχεδόν τίποτα σε μέγεθος, αλλά σχεδόν τα πάντα στη σχέση μας με το όλον.
Αν ένα ρομπότ βρει ζωή πριν από εμάς ποιος θεωρείται αυτος που το ανακαλυψε?
ο άνθρωπος που το έστειλε ή η μηχανή που την αναγνώρισε?
Ο άνθρωπος. Γιατί αυτός έθεσε το ερώτημα. Το ρομπότ είναι το εργαλείο. Η περιέργεια και η ανάγκη για ανακάλυψη είναι πανανθρώπινη.
Τι θα λέγατε σε μια νεαρή γυναίκα που ονειρεύεται να ακολουθήσει τον δρόμο σας
Τι να φοβάται λιγότερο και τι να φοβάται περισσότερο?
Να φοβάται λιγότερο την αποτυχία και περισσότερο τη σιωπή. Να μη μικραίνει τον εαυτό της για να χωρέσει. Και να θυμάται ότι δεν χρειάζεται να μοιάσει σε κανέναν για να ανήκει.
Κι αν κοιτούσατε από εκεί πάνω τη χώρα τι θα θέλατε να έχει αλλάξει πριν επιστρέψει ποτέ ο πρώτος Έλληνας ή η πρώτη Ελληνίδα από μια αποστολή στο διάστημα
Οι προτεραιότητες και το αίσθημα του εαυτού. Θα ήθελα να βλέπω μια κοινωνία που εμπιστεύεται τη γνώση, που είναι αλληλέγγυα και λειτουργεί ως σύνολο, που ακολουθεί τους κοινωνικούς κανόνες, που φροντίζει τη φύση και άρα τον εαυτό της.