Χώρος τέχνης ή κρατητήρια;

 

 

politismos-kratitiria3

 

Της Αφροδίτης Ερμίδη
Φωτογραφίες: Χρίστος Σαπρίκης

Δίπλα -ή μάλλον, κάτω- από την πολυσύχναστη στοά της Κοραή, κάτω από τα Starbucks και την Pizza Hut, πριν 65 χρόνια κάποιοι άνθρωποι ζητούσαν αγωνιωδώς λίγες σταγόνες νερό! Στα υπόγεια του κτιρίου της Εθνικής Ασφαλιστικής, που χρησιμοποίησε σαν κρατητήρια η Γερμανική Διοίκηση κατά τη διάρκεια της κατοχής, πολλοί Έλληνες πέρασαν  ημέρες φρίκης. Πλέον ο χώρος έχει γίνει μουσείο αλλά χρησιμοποιείται και με ένα άλλο, εναλλακτικό τρόπο, ως θεατρική σκηνή…

Η ΙΣΤΟΡΙΑ

Το 1934, η Εθνική Ασφαλιστική στη θέση της οικίας Rossels (στην οποία στέγαζε από το 1894 τα γραφεία της), ανέγειρε ένα νέο, πολυτελές κτίριο που προοριζόταν για τη στέγαση της εταιρείας.  Το υπερσύγχρονο, για την εποχή, κτίριο αποτέλεσε το Μέγαρο της εταιρείας, από το 1938. Στο κτίριο αυτό είχαν προβλεφθεί και αντιαεροπορικά καταφύγια, στα 2 υπόγεια. Όμως το 1941, όταν μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα, οι κατοχικές δυνάμεις επέταξαν μεγάλο μέρος του κτηρίου και σχεδόν όλα τα γραφεία της εταιρίας. Το Μέγαρο βρέθηκε έρμαιο της πολεμικής θύελλας και τα αντιαεροπορικά υπόγεια μετατράπηκαν σε κρατητήρια της Γερμανικής (διοίκησης) Komandatur. Προσφέρονταν εξάλλου ιδιαίτερα για τους κατακτητές, καθώς βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια του εδάφους και η απομόνωση των κρατουμένων ήταν απόλυτη, παρά το γεγονός ότι βρίσκονταν στο κέντρο της πόλης.
Μετά από πολλά χρόνια, το 1991,  η Εθνική Ασφαλιστική αναστήλωσε και συντήρησε αυτούς τους χώρους με την ευκαιρία της επετείου των 100 της χρόνων. Από τότε ο χώρος φέρει το όνομα «Χώρος Ιστορικής Μνήμης 1941-1944» και κηρύχθηκε ιστορικό, διατηρητέο μνημείο. Από το Μάιο του 2008, μετά από νέα συντήρηση για να προφυλαχθούν τα ευρήματα από την υγρασία-των βασικότερο εχθρό τους-, ο χώρος είναι και πάλι ανοιχτός για το κοινό.

 

 

politismos-kratitiria5

 

 Ο ΧΩΡΟΣ
Τα 2 υπόγεια από τα οποία αποτελείται ο χώρος αυτός, έχουν μια επιβλητική ησυχία και ένα κρύο αέρα που δημιουργεί αυτόματα την αίσθηση του εγκλεισμού στον επισκέπτη. Επειδή προορίζονταν για καταφύγια, οι πόρτες  είναι βαριές, συμπαγείς, σιδερένιες και τα παράθυρα που βλέπουν προς τους φωταγωγούς, με διπλά σιδερένια παραθυρόφυλλα.
Γυναίκες, άντρες και παιδιά, κρατήθηκαν εκεί, ανακρίθηκαν και βασανίστηκαν, έως ότου να μεταφερθούν στις φυλακές ή στο απόσπασμα. Αυτό μαρτυρούν οι χαραγμένοι τοίχοι  με  τα συνθήματα, τις ζωγραφιές, τα ονόματα, τις χρονολογίες, τις ύβρεις για τους κατακτητές και τους συνεργάτες τους, τις σκέψεις, τις παρτιτούρες, τις απεικονίσεις μουσικών οργάνων, των λαϊκοί στίχοι και βέβαια, τις κραυγές απελπισίας. Κατά τη συντήρηση των χώρων, βρέθηκαν δεκάδες μικροαντικείμενα που είχαν κρύψει οι κρατούμενοι (γράμματα, ταμπακέρες κλπ) στις δεξαμενές, στις αποχέτευσεις και στις εσοχές των μεταλλικών θυρών. Όλα αυτά εκτίθενται στο χώρο του μουσείου και προκαλούν συγκίνηση, δέος και λύπη.
Τα ακιδογραφήματα (όπως λέγονται επισήμως τα χαραγμένα μηνύματα στους τοίχους) καταδεικνύουν την βαρβαρότητα του πόλεμου της κατοχής και τις μαρτυρικές στιγμές που έζησαν οι κρατούμενοι. Οι περισσότεροι αναφέρονται στην αδικία της κράτησής τους. “Ορκίζομαι οτι για ένα ψέμα του στρατιώτου, με εκράτησαν αδίκως”, “Κατίνα και Φιλιώ, Αδικοφυλακισμένες”. Συγκλονιστικά είναι και τα μηνύματα των παιδιών – κρατουμένων, οι περισσότεροι σαλταδόροι, που έγραφαν το όνομά τους και την ηλικία τους στους τοίχους. Σε πάρα πολλά μηνύματα επίσης, διαμαρτύρονταν πως δεν είχαν νερό, από τα πιο σκληρά βασανιστήρια που μπορεί να υποστεί ένας άνθρωπος (“Ζητώ Νερό”, “Χωρίς νερό 3 μέρες”).
Ο  κλειστοφοβικός αυτός χώρος, ο φορτισμένος με μνήμες, τόσα χρόνια μετά, κάνει μια “δημιουργική επαναλειτουργία” και ζει ένα διαφορετικό παρόν.

 

 

politismos-kratitiria1 politismos-kratitiria2

 

Η ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ ΜΕ ΤΗ ΤΕΧΝΗ
Το να παρακολουθήσει κάποιος μια θεατρική παράσταση, όχι στα αναπαυτικά καθίσματα ενός μεγάλου θεάτρου αλλά σε υπόγεια Κρατητήρια, κάνει από μόνη της την εμπειρία τρομερά ιδιαίτερη. Το δημιουργικό πνεύμα των καλλιτεχνών, δίνει μια νέα ζωή στο χώρο, μέσα από θεατρικές παραστάσεις και άλλες εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται ανά καιρούς εκεί. Σ’ έναν χώρο ποτισμένο με αίμα, φόβο, πόνο, αγωνία, η τέχνη έρχεται να δώσει μια διαφορετική πνοή.
Με την παραχώρησή του σε καλλιτεχνικές ομάδες, ο χώρος γίνεται προσβάσιμος στο κοινό με έναν άλλο τρόπο και, ευτυχώς, χωρίς να εκχυδαΐζεται. Σε αυτό έχει συμβάλλει η σωστή επιλογή των κειμένων των παραστάσεων που έχουν παιχτεί μέχρι τώρα, οι οποίες διαπραγματεύονταν -αναπόφευκτα(;)- ιστορίες βασανισμού, ψυχολογικού ή σωματικού. Γιατί το ζητούμενο βέβαια πάντα είναι ο σεβασμός στους ανθρώπους που έχουν ζήσει μέσα εκεί, φρικτές στιγμές. Πάντως σε αυτό είναι σε θέση να μας απαντήσουν μόνο οι ίδιοι. Εμείς μπορούμε απλά να διαισθανθούμε τον πόνο και την αγωνία και τελικά να δούμε μια παράσταση σε μια πολύ ιδιόμορφη και “δυνατή” θεατρική σκηνή.
Γιατί πόσο πραγματικά αισθάνεται κάποιος τις δονήσεις, αν δεν έχει ζήσει ποτέ αυτά τα βασανιστήρια, ή αν τουλάχιστον δεν έχει μαρτυρίες από ένα πολύ δικό του άνθρωπο; Τα βιβλία και οι περιγραφές δεν αρκούν για να μεταδώσουν σε εμάς τους νεότερους, τη φρικαλεότητα της στέρησης της ελευθερίας και των βασανιστηρίων.
Όμως μια καλά στημένη παράσταση, με δυνατές ερμηνείες ή μια έκθεση φωτογραφίας για παράδειγμα, μπορούν να μας δημιουργήσουν εικόνες και να μας βάλουν -έστω, στο ελάχιστο- στο κλίμα εκείνο.
Το να διατηρείται η μνήμη και να μεταφέρεται στις νέες γενιές, είναι σπουδαίο γεγονός. Και ιδιαίτερα όταν αυτό μπορεί να συνυπάρξει και να αναδειχθεί μέσα από την Τέχνη!

ΟΙ ΘΕΑΤΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ

Οι θεατρικές παράστασεις που έχουν παιχτεί στο “Χώρο Ιστορικής Μνήμης” ήταν όλες σχετικής με βασανιστήρια, θεματολογίας. Η πιο πρόσφατη παράσταση ήταν η “Σωφρονιστική Αποικία”, βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα του Φ. Κάφκα,  από την ομάδα “Σημείο Μηδέν”, σχετικά με ένα παρανοϊκό μηχάνημα βασανισμού που τελικά καταστρέφει τον ίδιο το δημιουργό του. Πιο πριν, η Ρούλα Πατεράκη είχε ανεβάσει το “Puerto Grande”, έργο για την οδύσσεια κάθε κρατούμενου. Η Θεατρική Εταιρεία “Πόλις”  παρουσίασε την παράσταση “Κοραή 4 – Προσβάσιμος χώρος”. Το κείμενο, εξ’ αφορμής του χώρου, πραγματευόταν τον αγώνα του ανθρώπου για αντίσταση σε κάθε μορφή απολυταρχισμού και ελέγχου, από ανεξέλεγκτους φορείς εξουσίας. Η χορευτική ομάδα “Λάθος Κίνηση” επέλεξε επίσης το χώρο αυτό, για την “Aνάκριση”, του Kωνσταντίνου Mίχου.

Πληροφορίες
Ο “Χώρος Ιστορικής Μνήμης 1941 – 1944” είναι ανοιχτός κάθε Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο 10.00-14.00. Τηλ.: 2103243581.